Co to jest maszynopis? Znaczenie, etapy pracy i wersja dla wydawnictwa

Rękopis to dosłownie tekst napisany ręką. Przez wieki książki powstawały właśnie tak, a gdy pojawiła się maszyna do pisania, doszło słowo maszynopis. Dziś prawie nikt nie pisze powieści ręcznie ani na maszynie, ale nazwa została: maszynopis to tekst utworu przed jego wydaniem.

Pod tym słowem kryją się bardzo różne rzeczy. Chaotyczna pierwsza wersja na Twoim laptopie to maszynopis. Starannie sformatowany plik, który wysyłasz do wydawnictwa, także, podobnie jak zredagowana wersja, którą wydawnictwo przekazuje do składu. Kiedy wiesz, na którym etapie jesteś, wiesz też, co powinno wydarzyć się dalej.

Rękopis, maszynopis, szczotki, książka

• Maszynopis: niewydany tekst w dowolnej postaci. To codzienne słowo w branży, nawet dla dokumentu, który nigdy nie trafił na papier.
• Rękopis: ściśle rzecz biorąc, tekst napisany ręcznie. W potocznej mowie bywa używany zamiennie z maszynopisem, a w archiwach i literaturoznawstwie ma swoje dokładne znaczenie.
• Szczotki i odbitki korektorskie: złożony tekst, który trafia do autora i redakcji do ostatniej kontroli. Po raz pierwszy słowa wyglądają jak książka.
• Książka: wydany utwór, drukowany albo jako e-book. Od tej chwili nikt nie nazywa go już maszynopisem.

Etapy pracy nad maszynopisem

Każda książka przechodzi przez podobne stacje, bez względu na to, czy wychodzi w dużym wydawnictwie, czy w self-publishingu. Kolejność jest ważniejsza niż nazwy, bo każdy etap zakłada, że poprzedni został zakończony.

Od pierwszej wersji do poprawek

Jak dojść do kompletnej pierwszej wersji, opisujemy w tekście Jak napisać pierwszą książkę. Potem zaczyna się właściwa praca nad tekstem. Dobrze sprawdzają się poprawki warstwami: najpierw przeczytaj cały maszynopis w jak najmniejszej liczbie posiedzeń i tylko notuj. Potem zajmij się dużymi problemami, takimi jak brakujące sceny, niejasna motywacja czy rozlazły środek. Dopiero gdy budowa się trzyma, pracuj nad pojedynczymi zdaniami.

Przed każdą większą przeróbką zapisz wersję. Czasem wycięta scena okazuje się jednak niezbędna i dobrze mieć ją z powrotem.

Po jednej czy dwóch własnych rundach bezcenni stają się betareaderzy. Wybierz osoby, które lubią Twój gatunek, i zadawaj konkretne pytania: Gdzie odłożyłeś lub odłożyłaś książkę? Która postać Cię nie obeszła? Co zaskoczyło Cię na końcu? Takie pytania dają więcej niż prośba o ogólne wrażenia i pokazują, czy problem przeszkadza jednej osobie, czy kilku.

Redakcja: kto co robi

W tradycyjnym wydawnictwie redaktor prowadzący zwykle odpowiada za pracę nad całością i nad językiem, a potem przychodzą adiustator i korektor. Jeśli wydajesz samodzielnie, zamawiasz te usługi sam lub sama, zwykle u niezależnych redaktorów i korektorów. Stawki podaje się w Polsce najczęściej za stronę znormalizowaną albo za arkusz wydawniczy (o tych miarach piszemy w tekście o stronie znormalizowanej) i znacznie się różnią w zależności od rodzaju pracy i objętości książki.

Redakcja i korekta to różne prace. Jedna pyta, czy historia działa; druga, czy każdy przecinek jest na miejscu. Jeśli zamawiasz tylko jedną z nich, wiedz, za którą płacisz.

Maszynopis w self-publishingu

W self-publishingu przejmujesz rolę wydawcy. Maszynopis przechodzi przez te same etapy, ale to Ty decydujesz, kiedy każdy z nich się kończy. I właśnie w tym tkwi ryzyko: bez zewnętrznego terminu poprawki mogą zamienić się w wieczną budowę, a korekta zostaje pominięta dla oszczędności.

Dlatego wyznacz stałe punkty, w których tekst zostaje zamrożony. Po redakcji zmieniaj tylko to, na co zwrócił uwagę redaktor. Po adiustacji tekst idzie do składu, a w korekcie poprawiasz wyłącznie prawdziwe błędy, a nie sformułowania. Każda większa zmiana na złożonych stronach może przesunąć łamanie i wprowadzić nowe błędy. Skład dodaje też elementy, których maszynopis nigdy nie miał: strony wstępne ze stopką redakcyjną, spis treści, żywą paginę i numery stron.

Wersja dla wydawnictwa

Inaczej niż w USA czy Wielkiej Brytanii, gdzie do wydawnictw prowadzi zwykle agent literacki, w Polsce większość autorów wysyła propozycje bezpośrednio do wydawnictw, mailem albo przez formularz. Część wydawnictw prosi o fragment, część od razu o cały tekst. Wymagania konkretnego wydawnictwa zawsze mają pierwszeństwo przed ogólnymi radami.

• List przewodni: jedna strona z haczykiem, krótkim przedstawieniem historii, tytułem, gatunkiem, objętością, tytułami porównawczymi i krótkim biogramem.
• Synopsis: streszczenie całej fabuły, łącznie z zakończeniem, często na jedną lub dwie strony. Jak je napisać, pokazujemy w poradniku Jak napisać synopsis.
• Fragment: zwykle pierwsze rozdziały albo określona objętość, zawsze od początku książki.
• Cały maszynopis: wysyłany od razu albo na prośbę wydawnictwa, zależnie od jego wymagań.

Tekst formatuj zgodnie z powszechnymi zwyczajami: Times New Roman 12 pt lub podobny krój, interlinia 1,5, marginesy ok. 2,5 cm, akapity z wcięciem, a w nagłówku lub stopce nazwisko, tytuł i numer strony. Objętość podawaj w znakach ze spacjami. Większość wydawnictw chce pliku .docx lub PDF, zależnie od tego, jak przyjmuje zgłoszenia.

Najczęstsze pytania

Czy powieść musi być skończona, zanim wyślę propozycję?

W prozie tak, niemal zawsze. Wydawnictwa oczekują ukończonego i poprawionego maszynopisu, nawet jeśli na początku proszą tylko o fragment. Z literaturą faktu bywa inaczej: tam często wystarcza konspekt z przykładowymi rozdziałami.

Ile rund poprawek potrzebuje maszynopis?

Nie ma ustalonej liczby. Wielu autorów robi dwie lub trzy gruntowne rundy, zanim wyśle tekst. Ważne, żeby każda miała jasny cel, na przykład budowę, postacie albo język.

Czy mogę wysłać propozycję do kilku wydawnictw naraz?

Tak, to powszechna praktyka. Jeśli któreś wydawnictwo złoży Ci ofertę, daj znać pozostałym, które wciąż mają Twój tekst, żeby mogły się do niej odnieść.