Gatunki literackie: przewodnik dla autorów

Wielu autorów zaczyna książkę, nie myśląc o gatunku, i podczas pisania to w porządku. Ale gdy maszynopis trafia do wydawnictwa albo do księgarni internetowej, pytanie staje się nieuniknione: na której półce stoi ta książka? Jeśli potrafisz na nie jasno odpowiedzieć, ułatwiasz wszystkim podsunięcie książki właściwym czytelnikom.

Ten przewodnik omawia najważniejsze gatunki prozy, wyjaśnia częste nieporozumienia i pokazuje, gdzie klasyfikacja ma znaczenie w praktyce.

Czym jest gatunek, a czym nie jest

Gatunek grupuje książki, które budzą podobne oczekiwania: co do rodzaju napięcia, świata przedstawionego, zakończenia. Romans obiecuje, że w centrum stoi relacja i że skończy się dobrze. Kryminał obiecuje zbrodnię i jej rozwiązanie. Gatunki to nie tyle szuflady, ile umowy między książką a jej czytelnikami.

Najważniejsze gatunki prozy

Granice są płynne i wiele udanych książek łączy gatunki. Romantasy łączy na przykład fantastykę z historią miłosną, która waży tyle samo co świat i jego konflikt. Dokładną granicę między dwoma największymi gatunkami opisujemy w tekście Kryminał czy thriller.

Podgatunki: tam czytelnicy naprawdę szukają

Gatunek główny mówi czytelnikowi, do której części księgarni ma pójść. Większość czytelników szuka jednak węziej. Miłośniczka kryminałów kameralnych nie sięga automatycznie po brutalny kryminał policyjny, a czytelnik space opery niekoniecznie szuka dystopii. Podgatunki niosą bardzo konkretne oczekiwania co do tonu, mroku, tempa i zakończenia.

Dla Ciebie oznacza to, że trzeba znać swój podgatunek i jego konwencje. Nie musisz spełniać wszystkich, ale warto wiedzieć, które łamiesz i dlaczego. Przydatne ćwiczenie: wymień dwa lub trzy niedawno wydane tytuły, obok których mogłaby stanąć Twoja książka. O takie tytuły porównawcze pytają wydawnictwa i to one pomagają w liście przewodnim.

Dlaczego klasyfikacja ma znaczenie

Gatunek to nie formalność. W kilku miejscach decyduje, czy Twoja książka w ogóle zostanie znaleziona:

• Wydawnictwa i agencje: wydawnictwa i ich serie mają określony profil, a agencje reprezentują konkretne gatunki. Propozycja, która nie nazywa jasno swojego gatunku, może trafić do niewłaściwej osoby albo do nikogo. O dokumentach, które jej towarzyszą, piszemy w tekście Jak napisać synopsis.
• Handel i biblioteki: w USA książki klasyfikuje się kodami BISAC, prowadzonymi przez Book Industry Study Group; w Wielkiej Brytanii i na świecie coraz szerzej stosuje się schemat Thema. Te kody decydują, gdzie książka stoi i jak pojawia się w katalogach.
• Księgarnie internetowe: Amazon, Apple Books, Kobo i inne sortują książki według kategorii i podkategorii. Jako autor wydający samodzielnie wybierasz te kategorie i słowa kluczowe sam. Zbyt szeroka kategoria sprawia, że książka staje się niewidoczna; niewłaściwa przynosi rozczarowane recenzje.
• Okładka i opis: czytelnicy rozpoznają gatunek w kilka sekund po kolorze, liternictwie i obrazie. Okładka, która sygnalizuje inny gatunek niż treść, przyciąga niewłaściwych odbiorców.

Częste błędy w klasyfikacji

• Chęć bycia wszystkim. „Fantastyczny thriller romantyczny z elementami kryminału dla każdego” brzmi hojnie, ale nikomu nie mówi, gdzie książka pasuje. Nazwij jeden gatunek główny i najwyżej jedno wyróżniające połączenie.
• Mylenie kategorii wiekowej z gatunkiem. Określenie „powieść młodzieżowa” jeszcze nie mówi, jaką historię opowiada książka.
• Klasyfikacja wyłącznie według miejsca akcji. Powieść osadzona w średniowiecznym Krakowie nie jest automatycznie powieścią historyczną, jeśli naprawdę napędza ją historia miłosna albo zbrodnia.
• Ucieczka przed etykietą. Niektórzy autorzy nazywają powieść gatunkową literacką, bo wydaje się to bezpieczniejsze. To nikomu nie pomaga: właściwi czytelnicy jej nie znajdą, a niewłaściwi odłożą ją rozczarowani.
• Wybór kategorii z małą konkurencją. Mała, źle dopasowana kategoria w sklepie może szybko przynieść plakietkę bestsellera, ale przyciąga też czytelników z niewłaściwymi oczekiwaniami.

Połączenia gatunków i nowe etykiety

Gatunki ewoluują. Nowe etykiety pojawiają się tam, gdzie czytelnicy uparcie szukają określonej mieszanki, jak romantasy, cozy fantasy czy fikcja klimatyczna. Część z nich zadomawia się w kategoriach handlowych, inne pozostają słowami kluczowymi w sklepach internetowych i mediach społecznościowych. Warto je znać, bo w opisie książki i słowach kluczowych docierają do czytelników, których sam gatunek główny by ominął. Formalną klasyfikacją pozostaje jednak Twój gatunek główny.

Jak określić gatunek własnej książki

Jeśli nie masz pewności, nie zaczynaj od miejsca akcji ani od postaci. Zacznij od sedna: jakie jest główne pytanie Twojej książki i co czytelnik ma czuć na końcu? Jeśli w centrum stoi historia miłosna, to romans, nawet jeśli pojawia się morderstwo. Jeśli w centrum stoi morderstwo, to kryminał, nawet jeśli dwoje bohaterów się zakochuje.

Najczęstsze pytania

Ile jest gatunków literackich?

Nie ma ustalonej liczby. Większość zestawień wymienia od ośmiu do dwunastu głównych gatunków prozy, pod nimi dziesiątki podgatunków, a nowe połączenia pojawiają się nieustannie.

Czy young adult to gatunek?

Nie. Young adult to kategoria wiekowa, skierowana głównie do nastoletnich czytelników. W jej obrębie znajdziesz każdy gatunek, od fantastyki po thriller.

Czy moja książka może należeć do kilku gatunków?

Tak, wiele książek łączy gatunki. Dla wydawnictw, księgarń i sklepów internetowych warto jednak wskazać jeden gatunek główny, żeby było jasne, gdzie książki należy szukać w pierwszej kolejności.