Jak napisać książkę dla dzieci: grupy wiekowe, objętość i ilustracje

Wiele osób zakłada, że książka dla dzieci musi być łatwiejsza od powieści: mniej słów, prostsze zdania. Kto próbował, wie lepiej. W książce obrazkowej każde słowo musi zapracować na swoje miejsce, a powieść dla starszych dzieci musi utrzymać czytelników, którzy bez wahania zamkną książkę, gdy tylko zacznie ich nudzić. Do tego większość książek dla dzieci ma dwóch odbiorców: dzieci, które je czytają lub ich słuchają, i dorosłych, którzy je kupują i czytają na głos.

Dlatego pierwszy krok to jasna decyzja: dla jakiego wieku piszesz? Ten wybór wyznacza formę, objętość, słownictwo i rolę ilustracji.

Grupy wiekowe i formy

Kategorie zachodzą na siebie, a wydawnictwa wyznaczają granice nieco inaczej. Poniższy przegląd odzwierciedla powszechną praktykę na rynkach anglojęzycznych, skąd pochodzi też część nazw; objętość podano tam w słowach. Polskie wydawnictwa podają objętość raczej w znakach, więc traktuj te liczby jako orientację co do proporcji:

To nie są reguły, ale pokazują, jak myślą redaktorzy, agenci i księgarze. Książka obrazkowa z tekstem na 3000 słów albo debiut dla dzieci w wieku 8–12 lat na 100 000 słów będą miały pod górkę, nawet jeśli są świetnie napisane.

Książki obrazkowe: liczy się każde słowo

Książki obrazkowe czyta się zwykle na głos, więc tekst musi dobrze brzmieć: rytm, powtórzenia, które dziecko może powtarzać razem z czytającym, i zdania, o które dorosły nigdy się nie potknie. Czytaj każdą wersję na głos, wiele razy.

Równie ważne jest to, co pomijasz. Czego pokazuje obraz, tego nie musi mówić tekst. Jeśli ilustracja pokazuje czerwony płaszcz, w zdaniu nie trzeba słowa „czerwony”. Mocne teksty do książek obrazkowych zostawiają miejsce dla ilustracji, a czasem obraz opowiada nieco inną historię niż słowa, co dzieci uwielbiają wyłapywać.

Książki do nauki czytania i pierwsze powieści

Książki do nauki czytania są dla dzieci, które zaczynają czytać samodzielnie. Zwykle dzieli się je na poziomy, z krótkimi zdaniami, znanymi słowami, dużą czcionką i zaledwie kilkoma wierszami na stronie. Wiele wydawnictw prowadzi osobne serie z dokładnymi wymaganiami co do długości zdań, słownictwa i objętości. Jeśli chcesz pisać do takiej serii, przeczytaj kilka jej tytułów i poszukaj wytycznych.

Pierwsze powieści z rozdziałami to kolejny krok: krótkie rozdziały, prosta fabuła i często powracająca obsada w całym cyklu. W obu formach wyzwanie jest to samo: opowiedzieć naprawdę zabawną historię w ciasnych granicach. Dziecko, które sylabizuje każde słowo, potrzebuje powodu, żeby czytać dalej, czy to pytania, zabawnej sytuacji, czy postaci, której warto kibicować.

Powieść dla dzieci 8–12 lat: tempo i szacunek

Ta kategoria, na rynkach anglojęzycznych nazywana middle grade, obejmuje powieści dla czytelników w wieku mniej więcej od ośmiu do dwunastu lat. Obowiązuje większość zasad pisania powieści: wyraźny konflikt, bohater z celem, rozdziały, które ciągną naprzód. Kilka konwencji warto znać:

• Bohater jest zwykle w wieku starszej części czytelników. Dzieci lubią czytać o postaciach, na które mogą trochę spoglądać z podziwem.
• Problem rozwiązują dzieci. Jeśli na końcu wkracza dorosły i wszystko naprawia, młodzi czytelnicy czują się oszukani.
• Bez moralizowania. Dzieci od razu wyczuwają, gdy historia istnieje tylko po to, by przekazać przesłanie. Wartości mogą żyć w fabule, a nie w kazaniach.
• Krótkie rozdziały. Wiele powieści dla tej grupy wiekowej ma rozdziały, które da się przeczytać jednego wieczoru przed snem.

Ilustracje: kto rysuje, kto decyduje?

Najważniejsza zasada dla autorów książek obrazkowych zaskakuje wielu początkujących: wysyłając propozycję do wydawnictwa, zwykle wysyłasz sam tekst. Wydawnictwa najczęściej same wybierają ilustratora i dobierają go do swojej oferty i stylu książki. Dołączenie własnych szkiców albo rysunków znajomej osoby może wręcz osłabić propozycję. Wyjątkiem są autorzy-ilustratorzy, którzy wysyłają tekst i ilustracje razem, zwykle jako makietę z kilkoma gotowymi rozkładówkami.

Tam, gdzie ilustracja musi pokazać coś, co tekst celowo pomija, możesz dodać krótkie uwagi dla ilustratora, często w nawiasach albo kursywą. Używaj ich oszczędnie, tylko tam, gdzie bez nich historia nie miałaby sensu.

Jeśli wydajesz samodzielnie, ilustracje zamawiasz sam lub sama. Ustal na piśmie, jakie prawa otrzymujesz, do jakich wydań i na jakich terytoriach oraz jak wynagradzany jest ilustrator; przy umowie warto skorzystać z fachowej porady. Pomyśl też o produkcji: kolorowy środek w druku na żądanie kosztuje znacznie więcej niż czarno-biały, co wpływa na cenę detaliczną. Możliwości omawiamy w tekście o książce w miękkiej oprawie: format, oprawa i druk.

Najczęstsze pytania

Czy muszę sam lub sama zilustrować swoją książkę obrazkową?

Nie. Wysyłając propozycję do wydawnictwa, zwykle wysyłasz sam tekst, a ilustratora wybiera wydawnictwo. Tekst i ilustracje razem wysyłają tylko zawodowi autorzy-ilustratorzy. Jeśli wydajesz samodzielnie, zatrudniasz ilustratora.

Czy książki obrazkowe muszą się rymować?

Nie. Teksty rymowane potrafią być wspaniałe, ale tylko wtedy, gdy rym i metrum są bez zarzutu. Wymuszony rym szkodzi bardziej, niż pomaga, a wielu redaktorów podchodzi do rymowanych propozycji ostrożnie. Mnóstwo ukochanych książek obrazkowych napisano prozą.

Skąd mam wiedzieć, czy mój tekst pasuje do grupy wiekowej?

Czytaj dużo nowych książek dla tego samego wieku i porównuj długość zdań, słownictwo i objętość. Przeczytaj swój tekst na głos dzieciom z grupy docelowej i obserwuj, kiedy zaczynają się wiercić albo zadawać pytania.