Jak napisać pierwszą książkę: od pomysłu do ukończonej pierwszej wersji

Wiele osób nosi w sobie historię przez lata. Niektórzy ją zaczynają, w przypływie entuzjazmu piszą dwa, trzy rozdziały i utykają: fabuła nie rusza z miejsca, początek przestaje się podobać, a codzienność zjada wieczory. To nie znak, że brakuje Ci talentu. Tak to zwykle wygląda. Powieść to projekt długodystansowy i jak każdy długi bieg nagradza rozłożenie sił bardziej niż sprint.

Ten poradnik zbiera zasady, które sprawdzają się przy pierwszych książkach. Kończy się na pierwszej wersji, czyli pierwszym kompletnym przejściu od sceny otwierającej do ostatniej. Poprawki, redakcja i wydanie to już osobna historia.

Sprawdź pomysł: czy udźwignie całą książkę?

Pomysł przychodzi często jako obraz, postać albo sytuacja. Powieść potrzebuje więcej: kogoś, kto czegoś chce, czegoś, co stoi mu na drodze, i pytania, na które odpowiedź pada dopiero na końcu. Spróbuj ująć swoją historię w jednym zdaniu, które zawiera wszystkie trzy elementy. Wielu autorów nazywa to loglinem albo założeniem fabularnym (premise).

Jeśli to zdanie nie chce się napisać, nie rezygnuj. Oznacza to po prostu, że w Twojej historii jest jeszcze coś do odkrycia, zanim zapełnisz setki stron.

Poznaj bohatera, zanim wyruszy w drogę

Czytelnicy rzadko podążają za fabułą; podążają za człowiekiem. Zanim zaczniesz, wiedz o swoim bohaterze albo bohaterce więcej niż imię i wiek. Czego chce na początku historii? Czego naprawdę potrzebuje, choć sobie tego nie uświadamia? Co go ukształtowało i czego się boi?

Nic z tego nie musi trafić na stronę. Ale to decyduje o tym, jak postać zareaguje w każdej scenie, i sprawia, że nie robi po prostu tego, czego akurat potrzebuje fabuła. Przy postaciach drugoplanowych na początek wystarczy kilka notatek; rozrosną się w trakcie pisania. Nasz poradnik o karcie postaci zbiera przydatne pytania.

Znaj swój gatunek i docelową objętość

Nawet jeśli wydanie wydaje się odległe, wiedz, na której półce stanie Twoja książka. Czytelnicy thrillera oczekują czegoś innego niż czytelnicy romansu, a te oczekiwania kształtują budowę, tempo i zakończenie.

Pomaga też orientacyjna objętość. Sprawdź, ile mają podobne książki w Twoim gatunku: fantastyka bywa dłuższa, książki dla młodszych czytelników znacznie krótsze. Polskie wydawnictwa podają objętość w znakach ze spacjami albo w arkuszach wydawniczych; jak ją liczyć, wyjaśniamy w tekście o stronie znormalizowanej. Ta liczba nie jest prawem, ale pomaga planować rozdziały i tempo, a wydawnictwo i tak o nią zapyta.

Planista czy pisarz intuicyjny?

Planiści (ang. plotters) rozpisują każdy punkt zwrotny, zanim napiszą pierwsze słowo. Pisarze intuicyjni (ang. pantsers, od pisania „na czuja”) odkrywają historię w trakcie. Obie drogi prowadzą do znakomitych książek. Przy pierwszej powieści dobrze sprawdza się droga środka: znaj początek, dwa lub trzy główne punkty zwrotne i mniej więcej zakończenie. Drogę między nimi pozwól sobie odkryć podczas pisania.

Taki lekki szkielet chroni przed najczęstszym problemem debiutów, czyli rozlazłym środkiem, w którym postacie dryfują, bo nikt nie wie, dokąd zmierzają. Nasz poradnik o tym, jak zbudować fabułę powieści, omawia najważniejsze metody.

Rytm, który wytrzyma Twoje życie

Najważniejsza decyzja nie dotyczy tego, co piszesz, tylko kiedy. Kto czeka na wolny weekend, rzadko pisze. Kto zobowiązuje się do małej, stałej porcji, posuwa się naprzód. Rachunek dodaje otuchy:

Nawet 300 słów pięć dni w tygodniu składa się w ciągu roku na kompletną pierwszą wersję. Wybierz porcję, którą dasz radę napisać w zły dzień. Cel, którego ciągle nie osiągasz, zniechęca; cel, który często przekraczasz, dodaje skrzydeł. Miesięczne wyzwania pisarskie potrafią dać kopa, ale trwały nawyk znaczy więcej niż jeden heroiczny miesiąc.

Pisz dalej, nie wygładzaj

Zasada, która ratuje najwięcej debiutów, jest prosta: pierwsza wersja może być zła. To surowiec dla książki, którą ukształtujesz później. Jeśli dziesięć razy poprawiasz pierwszy rozdział, zanim powstanie drugi, rzadko docierasz do końca i często szlifujesz sceny, które i tak wytniesz.

• Zaznaczaj luki zamiast robić research: jeśli brakuje Ci szczegółu, wpisz wyraźny znacznik, na przykład XXX, i pisz dalej.
• Notuj zmiany zamiast je wprowadzać: jeśli w rozdziale 20 zrozumiesz, że siostra musi pojawić się już w rozdziale 3, zapisz to i pisz dalej tak, jakby już tam była.
• Nie zaczynaj od nowa: pokusa, by zacząć od początku, jest najsilniejsza w połowie. Opieraj się jej, dopóki pierwsza wersja nie będzie gotowa.
• Przerywaj w środku sceny: jeśli skończysz w połowie sceny, następnego dnia dużo łatwiej podjąć wątek niż po zamkniętym rozdziale.

Po ostatnim zdaniu

Gdy pierwsza wersja jest gotowa, masz za sobą coś, czego wiele osób nigdy nie dokona. Teraz odłóż ją na kilka tygodni. Z dystansu przeczytasz ją jak ktoś obcy i dostrzeżesz luki, powtórzenia i dłużyzny, których nie widać było podczas pisania. Co dalej, opisujemy w tekście Co to jest maszynopis?.

Najczęstsze pytania

Ile trwa napisanie pierwszej książki?

Przede wszystkim zależy to od tego, jak regularnie piszesz. Przy małej dziennej porcji pierwsza wersja w ciągu roku jest jak najbardziej realna; przy większej ilości czasu wystarczy kilka miesięcy. Poprawki zajmują często drugie tyle.

Czy muszę zacząć od pierwszego rozdziału?

Nie. Niektórzy autorzy zaczynają od sceny, którą widzą najwyraźniej, i budują wokół niej resztę. Liczy się to, żeby na końcu mieć kompletną pierwszą wersję. Wiele osób i tak przepisuje początek podczas poprawek.

Czy pokazywać komuś pierwszą wersję?

Zwykle opłaca się poczekać do pierwszej rundy poprawek. Wczesne opinie o niedokończonych rozdziałach częściej wytrącają z równowagi, niż pomagają. Poprawiona wersja przyniesie Ci od betareaderów znacznie cenniejsze uwagi.