Kitap Türleri Rehberi: Yazarlar İçin Bir Kılavuz

Pek çok yazar bir kitaba türü düşünmeden başlar ve taslak yazarken bunda bir sakınca yoktur. Ama el yazması bir yayınevine, bir ajansa ya da bir çevrimiçi mağazaya ulaştığında soru kaçınılmaz hâle gelir: bu kitap rafta nerede duruyor? Buna açıkça yanıt verebilirseniz, kitabı doğru okurların önüne koymayı herkes için kolaylaştırırsınız.

Bu rehber kurgunun başlıca türlerini ele alıyor, yaygın bazı karışıklıkları gideriyor ve sınıflandırmanın pratikte nerede önem kazandığını gösteriyor.

Tür nedir, ne değildir?

Bir tür, benzer beklentiler uyandıran kitapları bir araya getirir: gerilimin niteliği, mekân, son hakkında. Bir aşk romanı ilişkinin merkezde olduğunu ve iyi bittiğini vaat eder. Bir polisiye bir suçu ve onun çözümünü vaat eder. Türler kutulardan çok bir kitapla okurları arasındaki anlaşmalara benzer.

Kurgunun başlıca türleri

Sınırlar geçirgendir ve pek çok başarılı kitap türleri harmanlar. Örneğin romantasy, fantastiği dünya ve çatışması kadar ağırlık taşıyan bir aşk hikâyesiyle birleştirir. En büyük iki tür arasındaki kesin sınır için polisiye ve gerilim farkı yazımıza bakın.

Alt türler: okurların gerçekten göz gezdirdiği yer

Ana tür, okura mağazanın hangi bölümüne yöneleceğini söyler. Okurların çoğu bundan daha dar arar. Sıcak polisiye hayranı sert bir polis prosedürünü kendiliğinden eline almaz; bir uzay operası okuru da mutlaka distopya aramıyordur. Alt türler ton, karanlık, tempo ve son hakkında çok belirli beklentileri bir araya getirir.

Sizin için bu, alt türünüzü ve onun alışkanlıklarını bilmek demektir. Hepsine uymak zorunda değilsiniz; ama hangilerini ve neden çiğnediğinizi bilmelisiniz. İşe yarar bir alıştırma, kitabınızın yanında durabileceği, yakın zamanda çıkmış iki üç kitabı adlandırmaktır. Yayınevleri ve ajanslar ön yazıda tam da bu benzer kitapları (comps) sorar.

Sınıflandırma neden önemlidir?

Tür bir formalite değildir. Birkaç noktada kitabınızın hiç bulunup bulunmayacağına karar verir:

• Yayınevleri ve ajanslar: yayınevlerinin ve dizilerinin belirli listeleri, ajansların belirli türleri vardır. Türünü açıkça söylemeyen bir başvuru yanlış kişiye ulaşabilir ya da kimseye ulaşmayabilir. Buna eşlik eden belgeler için sinopsis nasıl yazılır yazımıza bakın.
• Kitap ticareti ve kütüphaneler: ABD'de kitaplar Book Industry Study Group'un yürüttüğü BISAC konu kodlarıyla sınıflandırılır; İngiltere'de ve uluslararası alanda giderek daha çok Thema şeması kullanılır. Bu kodlar bir kitabın nereye dizileceğine ve kataloglarda nasıl görüneceğine karar verir.
• Çevrimiçi mağazalar: Amazon, Apple Books, Kobo ve diğerleri kitapları kategorilere ve alt kategorilere ayırır. Kendi kendine yayımlayan bir yazar olarak bu kategorileri ve anahtar sözcükleri kendiniz seçersiniz. Fazla geniş bir kategori kitabı görünmez kılar; yanlış bir kategori ise hayal kırıklığına uğramış yorumlar getirir.
• Kapak ve arka kapak yazısı: okurlar bir türü renkten, yazıdan ve görselden saniyeler içinde tanır. İçerikten farklı bir türün sinyalini veren bir kapak yanlış kitleyi çeker.

Yaygın sınıflandırma hataları

• Her şey olmaya çalışmak. “Her yaşa hitap eden, polisiye öğeli fantastik romantik bir gerilim” cömert görünür, ama kimseye kitabın nereye ait olduğunu söylemez. Tek bir ana tür ve en fazla bir belirleyici harman adlandırın.
• Yaş kategorisini türle karıştırmak. Bir kitaba gençlik romanı demek, henüz ne tür bir hikâye anlattığını söylemez.
• Yalnızca mekâna göre sınıflandırmak. Osmanlı İstanbul'unda geçen bir roman, onu asıl sürükleyen aşk hikâyesi ya da suçsa kendiliğinden tarihî roman olmaz.
• Etiketten kaçmak. Bazı yazarlar bir tür romanına daha güvenli geldiği için edebi der. Bu kimsenin işine yaramaz: doğru okurlar onu bulamaz, yanlış okurlar da hayal kırıklığıyla elinden bırakır.
• Rekabet az diye kategori seçmek. Küçük ve uymayan bir mağaza kategorisi hızlı bir çok satan rozeti getirebilir; ama yanlış beklentili okurları da getirir.

Harmanlar ve yeni etiketler

Türler gelişir. Yeni etiketler çoğunlukla okurların belirli bir karışımı aramayı sürdürdüğü yerlerde ortaya çıkar: romantasy, cozy fantasy ya da iklim kurgusu (climate fiction) gibi. Bu etiketlerin bazıları satış kategorilerine yerleşir; bazıları çevrimiçi mağazalarda ve sosyal medyada anahtar sözcük olarak kalır. Onları bilmek işe yarar, çünkü arka kapak yazınızda ve anahtar sözcüklerinizde yalnızca ana türün kaçıracağı okurlara ulaşırlar. Resmî sınıflandırma ise yine ana türünüzdür.

Kendi kitabınızın türünü bulmak

Emin değilseniz mekândan ya da karakterlerden başlamayın. Özden başlayın: kitabınızın merkezî sorusu ne ve okur sonunda ne hissetmeli? Aşk hikâyesi merkezdeyse, bir cinayet olsa bile bu bir aşk romanıdır. Cinayet merkezdeyse, iki karakter birbirine âşık olsa bile bu bir polisiyedir.

Sıkça sorulan sorular

Kaç kitap türü vardır?

Sabit bir sayı yoktur. Genel bakışların çoğu sekiz ile on iki arasında ana kurgu türü sayar; bunların altında düzinelerce alt tür vardır ve sürekli yeni harmanlar ortaya çıkar.

Gençlik romanı bir tür müdür?

Hayır. Gençlik (young adult), esas olarak ergen okurlara yönelik bir yaş kategorisidir. İçinde fantastikten gerilime her türü bulursunuz.

Kitabım birden fazla türe ait olabilir mi?

Evet, pek çok kitap türleri harmanlar. Yine de yayınevleri, kitapçılar ve çevrimiçi mağazalar için tek bir ana tür adlandırmalısınız; böylece kitabın önce nerede aranacağı açık olur.