Een kinderboek schrijven: leeftijdsgroepen, lengte en illustraties

Veel mensen denken dat een kinderboek makkelijker moet zijn dan een roman: minder woorden, eenvoudiger zinnen. Wie het geprobeerd heeft, weet beter. In een prentenboek moet elk woord zijn plek verdienen, en een boek voor kinderen van 9 tot 12 moet lezers vasthouden die een boek zonder aarzelen dichtslaan zodra het ze verveelt. Bovendien hebben de meeste kinderboeken twee publieken: de kinderen die ze lezen of horen, en de volwassenen die ze kopen en voorlezen.

De eerste stap is dus een heldere keuze: voor welke leeftijd schrijf je? Die keuze bepaalt de vorm, de lengte, de woordenschat en de rol van de illustraties.

Leeftijdsgroepen en vormen

De categorieën overlappen, en uitgeverijen trekken de grenzen net iets anders. In het Nederlandse taalgebied zie je de indeling ook terug in de NUR-codes, zoals 273 en 274 voor prentenboeken en 281 tot 285 voor fictie per leeftijd. Het overzicht hieronder volgt de gangbare praktijk:

Dat zijn geen regels, maar ze laten zien hoe redacteuren en boekverkopers denken. Een prentenboektekst van 3.000 woorden of een kinderroman van 100.000 woorden als debuut heeft het zwaar, hoe goed hij ook geschreven is.

Prentenboeken: elk woord telt

Prentenboeken worden meestal voorgelezen, dus de tekst moet hardop goed klinken: ritme, herhalingen waar kinderen mee kunnen doen, en zinnen waarover de volwassene die voorleest nooit struikelt. Lees elke versie hardop, meerdere keren.

Net zo belangrijk is wat je weglaat. Wat de prent laat zien, hoeft de tekst niet te zeggen. Toont de illustratie een rode jas, dan heeft je zin het woord ‘rood’ niet nodig. Sterke prentenboekteksten laten ruimte voor het beeld, en soms vertellen de prenten een net iets ander verhaal dan de woorden, wat kinderen heerlijk vinden om te ontdekken.

Eerste leesboeken en boeken met korte hoofdstukken

Eerste leesboeken zijn voor kinderen die zelf leren lezen. In Nederland en Vlaanderen worden ze meestal ingedeeld naar AVI-niveau, met korte zinnen, vertrouwde woorden, een grote letter en maar een paar regels per pagina. Veel uitgeverijen hebben eigen leesreeksen met precieze eisen aan zinslengte, woordenschat en aantal woorden. Wil je daarvoor schrijven, lees dan een aantal titels uit die reeks en zoek de richtlijnen op.

Boeken met korte hoofdstukken zijn de volgende stap: korte hoofdstukken, een eenvoudige plot en vaak een terugkerende cast in een reeks. In beide vormen is de uitdaging dezelfde: binnen strakke grenzen een verhaal vertellen dat echt leuk is. Een kind dat elk woord moet ontcijferen, heeft een reden nodig om door te gaan, of dat nu een vraag is, een grappige situatie of een personage om voor te juichen.

Boeken voor 9 tot 12 jaar: tempo en respect

Deze categorie, in het Engels ‘middle grade’, omvat romans voor lezers van ongeveer negen tot twaalf. De meeste principes van het romanschrijven gelden: een helder conflict, een hoofdpersoon met een doel, hoofdstukken die de lezer vooruittrekken. Een paar conventies zijn goed om te kennen:

• De hoofdpersoon zit meestal aan de oudere kant van de doelgroep. Kinderen lezen graag over personages naar wie ze een beetje kunnen opkijken.
• Kinderen lossen het probleem op. Komt er aan het eind een volwassene die alles regelt, dan voelen jonge lezers zich bedrogen.
• Niet belerend. Kinderen merken meteen wanneer een verhaal alleen bestaat om een boodschap over te brengen. Waarden horen in de plot, niet in preken.
• Korte hoofdstukken. Veel kinderromans hebben hoofdstukken die je in één keer voor het slapengaan kunt lezen.

Illustraties: wie tekent, wie beslist?

De belangrijkste regel voor prentenboekauteurs verrast veel beginners: bij een inzending bij een uitgeverij stuur je normaal gesproken alleen de tekst. Uitgeverijen kiezen de illustrator meestal zelf, passend bij hun fonds en de stijl van het boek. Eigen schetsen of tekeningen van een bevriende tekenaar meesturen kan een inzending zelfs verzwakken. De uitzondering is de auteur-illustrator die tekst en beeld samen aanbiedt, meestal als dummy met een paar afgewerkte dubbele pagina’s.

Waar het beeld iets moet tonen dat de tekst bewust weglaat, kun je korte aanwijzingen voor de illustrator toevoegen, vaak tussen haakjes of cursief. Gebruik ze spaarzaam, alleen waar het verhaal zonder die aanwijzing niet te volgen is.

Geef je in eigen beheer uit, dan geef je de illustraties zelf in opdracht. Leg schriftelijk vast welke rechten je krijgt, voor welke edities en gebieden, en hoe de illustrator wordt betaald; voor het contract is deskundig advies de moeite waard. Denk ook aan de productie: een binnenwerk in kleur kost bij print on demand veel meer dan zwart-wit, en dat werkt door in je winkelprijs. Ons artikel over paperback: formaat, bindwijze en druk behandelt de mogelijkheden.

Veelgestelde vragen

Moet ik mijn prentenboek zelf illustreren?

Nee. Zend je in bij een uitgeverij, dan stuur je normaal alleen de tekst, en de uitgeverij kiest de illustrator. Alleen professionele auteur-illustratoren bieden tekst en beeld samen aan. Geef je in eigen beheer uit, dan huur je een illustrator in.

Moeten prentenboeken rijmen?

Nee. Rijmende teksten kunnen prachtig zijn, maar alleen als rijm en metrum foutloos zijn. Geforceerd rijm doet meer kwaad dan goed, en veel redacteuren zijn voorzichtig met rijmende inzendingen. Talloze geliefde prentenboeken zijn in proza geschreven.

Hoe weet ik of mijn tekst bij de leeftijdsgroep past?

Lees veel recente boeken voor dezelfde leeftijd en vergelijk zinslengte, woordenschat en aantal woorden. Lees je tekst hardop voor aan kinderen uit de doelgroep en let op waar ze gaan wiebelen of vragen stellen.