Een personageprofiel maken: zo bouw je personages met diepgang

Lezers vergeven een roman veel, maar zelden een personage in wie ze niet geloven. Een geloofwaardig personage handelt om redenen die we kunnen volgen, ook als we het er niet mee eens zijn. Het verrast ons zonder willekeurig te lijken, en het verandert omdat het verhaal het daartoe dwingt.

Een personageprofiel, ook wel personagekaart of personageschets genoemd, is de plek waar je die persoon bouwt. Veel sjablonen op internet zijn lange vragenlijsten over lengte, haarkleur en sterrenbeeld. Daar is niets mis mee, maar diepgang levert het niet op. Diepgang ontstaat pas als je vraagt wat een personage drijft en wat het tegenhoudt.

Waar een personageprofiel voor dient

Een profiel heeft twee taken. Vóór het schrijven helpt het je een personage zo goed te kennen dat je kunt voorspellen hoe het in elke scène reageert. Tijdens het schrijven dient het als naslag die tegenstrijdigheden buiten de deur houdt: oogkleur, leeftijd, broers en zussen, littekens, de manier van praten.

De volgorde van de vragen doet ertoe. Uiterlijke details kun je op elk moment toevoegen. De innerlijke vragen bepalen welke scènes je überhaupt schrijft, dus die komen eerst.

Wat erin hoort

Verlangen, wond en behoefte

Deze drie begrippen vormen het hart van elk personageprofiel. Samen leveren ze de ontwikkelingsboog van het personage op: de innerlijke verandering van de eerste tot de laatste pagina.

• Het verlangen is wat het personage bewust nastreeft: de moordenaar vinden, het bedrijf redden, een vervreemde zus terugwinnen. Het drijft de uiterlijke plot aan.
• De wond is een oude verwonding waaromheen het personage verdedigingswerken heeft gebouwd. Vaak levert die een onjuiste overtuiging op, soms de leugen genoemd, over zichzelf of de wereld, bijvoorbeeld: wie je vertrouwt, gaat weg.
• De behoefte is wat het personage werkelijk nodig heeft, meestal zonder het te weten. Ze staat vaak haaks op het verlangen of de leugen.

Niet elk personage hoeft te veranderen. Sommige sterke romans hebben een standvastig personage dat de wereld om zich heen verandert, en sommige een personage dat de wond niet overwint. Het profiel helpt ook dan: het laat zien welke verandering je achterhoudt en waarom.

De stem van een personage vinden

Een personage met diepgang klinkt als niemand anders. Dat zie je minder aan luide eigenaardigheden dan aan kleine dingen: zinslengte, woordkeus, wat het hardop zegt en wat het onuitgesproken laat. Een chirurg beschrijft een verwonding anders dan een kind; een personage uit Rotterdam vloekt anders dan een uit Antwerpen.

Noteer in het profiel een paar typische uitdrukkingen, en ook woorden die het personage nooit zou gebruiken. Een betrouwbare test: dek in een gesprek de sprekersaanduidingen af. Weet je nog steeds wie er praat, dan hebben je personages een eigen stem.

Relaties en tegenspelers

Personages tonen zich in het contact met anderen. Noteer bij elke belangrijke relatie wat de twee bindt en wat tussen hen in staat. De vruchtbaarste bijfiguren belichamen de behoefte van de hoofdpersoon of bevestigen diens leugen.

Ook je tegenspeler verdient een volledig profiel. Een tegenstander met een begrijpelijk verlangen en een eigen wond is dreigender dan een bordkartonnen schurk, omdat we zien waarom hij niet toegeeft. Hoe die conflicten samen een werkende structuur vormen, lees je in Wat is een plot?.

Het profiel gebruiken tijdens het schrijven

Een profiel is geen formulier dat je één keer invult en opbergt. Het bewijst zijn waarde tijdens het schrijven en herschrijven:

• Vóór een scène: wat wil het personage hier, en hoe drukt de scène op de wond?
• Bij beslismomenten: zou dit personage dit echt doen, of doet het dit omdat de plot het nodig heeft?
• Bij de revisie: kloppen uiterlijk, leeftijd en voorgeschiedenis in elk hoofdstuk?
• Na de eerste versie: werk het profiel bij. Personages veranderen tijdens het schrijven, en het profiel hoort te laten zien wie ze geworden zijn.

Veelgemaakte fouten

• Het profiel als cv. Pagina’s biografie met schoolcijfers en lievelingsfilms voelen productief, maar leveren zelden één scène op. Vraag bij elke regel of die tot handeling kan leiden.
• Het foutloze personage. Een held zonder zwakte heeft niets te overwinnen. De wond en de leugen zijn geen fouten in je ontwerp; ze zijn de motor ervan.
• Voorgeschiedenis in hoofdstuk één. Wat in het profiel staat, hoort niet op de eerste pagina’s. De wond komt harder aan als hij eerst in gedrag zichtbaar wordt en pas later wordt uitgelegd.
• Iedereen klinkt hetzelfde. Gebruiken alle personages dezelfde uitdrukkingen als de verteller, dan is het onderdeel stem in je profielen leeg.
• De tegenspeler zonder profiel. Een schurk die alleen slecht is omdat de plot het vraagt, verzwakt ook de hoofdpersoon, want de held wordt afgemeten aan zijn tegenstand.

Veelgestelde vragen

Hoe gedetailleerd moet een personageprofiel zijn?

Zo gedetailleerd als het voor jou nuttig is. Hoofdpersonages hebben baat bij een grondig profiel met verlangen, wond, behoefte, stem en relaties; bijfiguren hebben vaak genoeg aan een paar regels.

Schrijf ik profielen vóór of na de eerste versie?

Allebei kan. Plotters schrijven ze meestal vooraf. Ontdekkingsschrijvers vullen ze vaak tijdens of na de eerste versie in en gebruiken ze bij de revisie.

Wat is het verschil tussen het verlangen en de behoefte van een personage?

Het verlangen is wat het personage bewust nastreeft. De behoefte is wat het werkelijk nodig heeft, vaak zonder het te beseffen. De spanning tussen die twee drijft de ontwikkelingsboog aan.