Een roman plotten: beproefde methoden vergeleken

Elke romanschrijver moet vroeg of laat beslissen hoeveel er vastligt vóór de eerste pagina. Sommige schrijvers kunnen pas beginnen als ze het einde kennen. Anderen verliezen alle zin zodra het verhaal in een schema verteld is. Beide aanpakken leveren afgeronde boeken op, en voor beide bestaan hulpmiddelen.

Dit artikel loopt de meest gebruikte plotmethoden door: waar ze vandaan komen en waar ze goed en slecht in zijn. Wil je eerst de onderliggende principes kennen, begin dan bij Wat is een plot?.

Plotter, ontdekkingsschrijver of iets ertussenin

Schrijvers delen zichzelf graag in twee kampen in. Plotters plannen het verhaal vooraf, vaak scène voor scène. Ontdekkingsschrijvers, in het Engels pantsers of discovery writers, vinden het verhaal tijdens het schrijven. George R.R. Martin beschrijft dezelfde tweedeling als architecten en tuiniers: de een tekent het huis voordat hij bouwt, de ander plant een zaadje en kijkt wat er groeit.

De meeste schrijvers werken ergens in het midden. Veel ontdekkingsschrijvers kennen hun vertrekpunt en een ruwe bestemming; veel plotters laten het schema los zodra de personages tot leven komen. De nuttiger vraag is niet tot welk kamp je hoort, maar wanneer je over de structuur nadenkt: vóór de eerste versie of tijdens de revisie. Ook een pure ontdekkingsschrijver moet de afgeronde versie op structuur toetsen.

De drieaktenstructuur

Het idee dat een verhaal een begin, een midden en een eind heeft, gaat terug op de Poëtica van Aristoteles. Als werkinstrument verspreidde de drieaktenstructuur zich vooral via het scenarioschrijven, met name via Syd Field. Ze verdeelt een verhaal ruwweg in kwarten: één, twee en één.

1. Eerste akte, opzet: de wereld en de personages worden geïntroduceerd, een aanleiding verstoort de bestaande toestand, en aan het eind van de akte verbindt de hoofdpersoon zich aan het conflict.
2. Tweede akte, confrontatie: de hoofdpersoon streeft het doel na tegen groeiende weerstand, met een omslag halverwege die de inzet verhoogt.
3. Derde akte, ontknoping: na een dieptepunt volgt de beslissende confrontatie, en daarna een nieuw evenwicht.

De kracht van het model is zijn eenvoud. Zijn zwakte is de tweede akte, die het halve boek vult en waarover het model heel weinig zegt. Daarom behandelen veel schrijvers het middelpunt als een zelfstandig keerpunt, dat het lange middenstuk in twee hanteerbare helften splitst.

De reis van de held

In The Hero with a Thousand Faces (1949; in het Nederlands verschenen als De held met de duizend gezichten) beschreef de mytholoog Joseph Campbell een patroon dat hij in de mythen van veel culturen terugvond: een held verlaat de gewone wereld, wordt beproefd in een onbekende en keert veranderd terug. Christopher Vogler, verhaalanalist in Hollywood, bewerkte het voor vertellers in The Writer’s Journey tot een model van twaalf stadia, van de roep tot avontuur en de ontmoeting met de mentor tot de terugkeer met het elixer.

De reis van de held past bij avontuur, fantasy en elk verhaal waarin een personage op weg gaat, letterlijk of innerlijk. De archetypen, zoals de mentor, de drempelwachter en de gedaanteverwisselaar, zijn nuttige aanzetten. Wie het model stadium voor stadium volgt, kan echter een verhaal krijgen dat erg vertrouwd aanvoelt.

De sneeuwvlokmethode

De sneeuwvlokmethode (Snowflake Method) is ontwikkeld door Randy Ingermanson. Ze begint klein en breidt in stappen uit, zoals een sneeuwvlokfractal uit een eenvoudige driehoek groeit. Je vat de roman samen in één zin, daarna in één alinea met de grote keerpunten. Dan volgen korte samenvattingen per hoofdpersonage, een langere synopsis, een lijst van alle scènes en ten slotte de eerste versie.

Ze werkt goed voor schrijvers die van grondige voorbereiding houden en personage en plot samen willen ontwikkelen. Een nuttig bijeffect: de pitch van één regel en de samenvatting die je later nodig hebt voor een synopsis en je begeleidende brief ontstaan onderweg.

Save the Cat

Save the Cat! is een boek over scenarioschrijven van Blake Snyder uit 2005. De kern is een beat sheet van vijftien beats, elk op een ongeveer vaste plek in het verhaal: openingsbeeld, katalysator, ‘fun and games’, middelpunt, alles is verloren, finale en meer. De titel verwijst naar een vroege scène waarin de held iets vriendelijks doet, zodat het publiek voor hem kiest. Jessica Brody bewerkte de aanpak later voor romanschrijvers in Save the Cat! Writes a Novel.

Save the Cat is heel concreet, en daardoor populair in genrefictie, waar lezers een bepaald ritme verwachten. De vaste percentages kunnen je verleiden om een verhaal met de stopwatch te bouwen. Gebruik ze als richtlijn, niet als regel.

Scènekaarten

De meest praktische methode heeft geen theorie nodig. Elke scène komt op een systeemkaartje met een of twee regels over wat er gebeurt, vanuit wiens perspectief het verteld wordt en wat er aan het eind veranderd is. Je legt de kaartjes uit, schuift ermee, schrapt er een paar en ziet de gaten. Met kleuren houd je subplots of vertelpersonages uit elkaar.

Scènekaarten passen bij plotters en ontdekkingsschrijvers, bij die laatsten vooral bij het herordenen van een afgeronde versie. Ze combineren makkelijk met elk van de structuren hierboven. Leg de kaartjes eens onder de drie akten: waar onder een akte maar weinig kaartjes liggen, ontbreekt verhaal; waar veel kaartjes op elkaar lijken, herhaalt het verhaal zich.

De methoden op een rij

Veelgestelde vragen

Welke plotmethode is de beste?

Geen enkele is in principe beter. Waar het om gaat, is of ze past bij hoe je werkt en bij het genre waarin je schrijft. Veel auteurs combineren methoden, bijvoorbeeld de drieaktenstructuur als raamwerk en scènekaarten voor de details.

Kan ik een roman schrijven zonder plan?

Ja, veel romans zijn zo geschreven. Het structuurwerk gebeurt dan tijdens de revisie, waarin je de afgeronde versie toetst op oorzaak en gevolg, keerpunten en oplopende spanning.

Hoe gedetailleerd moet een plan zijn?

Gedetailleerd genoeg om te weten waar de volgende scène naartoe gaat, en open genoeg om die scène nog te willen schrijven. Voor de een is dat één pagina, voor de ander een volledige scènelijst.